(μέρος 1 από 12)

Ταυτότητα δραστηριότητας

Τοποθεσία:
Hμερομηνία:
Φυσιογνωμία εκδρομής:
Περιγραφή, αφήγηση:
Φωτογραφίες:

Δοϊράνη μέχρι Άγκιστρο
21 - 29 Οκτωβρίου 2017
διάσχιση 4x4

Xenia.
Xenia, Dr. Format, Blackchris, G.K.

 

ΜΕΦΕ 2017 ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ

Εξερεύνηση της Γραμμής Μεταξά  -  Μέρος Α

    Για πρώτη φορά, επισκέφτηκα το Οχυρό Ρούπελ στα Ελληνοβουλγαρικά σύνορα το 2006 με μια ομάδα τετρακίνητων, τον καιρό που μεσουρανούσαν τα τετρακίνητα forum κι οι μεγάλες εκδρομές με τις πολλές συμμετοχές, ήταν για όλους μας η ευχάριστη ρουτίνα σχεδόν κάθε Σαββατοκύριακου.

    Εντυπωσιάστηκα τότε από το μέγεθος και την στιβαρότητα του οχυρού και συνεπάρθηκα από τον ηρωισμό και την αυτοθυσία των υπερασπιστών του.  Ο νεαρός φαντάρος, που μας υποδείκνυε τις θέσεις των εχθρών στην άλλη μεριά των συνόρων κι εξιστορούσε μ’ ενθουσιασμό τ΄ ανδραγαθήματα κάποιων συναδέλφων του που πριν 40 χρόνια μάχονταν σ΄ εκείνα τα ίδια χώματα για τα ιερά και τα όσια φορώντας την ίδια εκείνη στολή που φορούσε σήμερα αυτός, μου γέννησε έντονα συναισθήματα.

    Έτσι, γυρίζοντας στην Αθήνα άρχισα μια έρευνα στο διαδίκτυο προκειμένου ν' ανακαλύψω τα υπόλοιπα οχυρά της Γραμμής Μεταξά και να προτείνω μια ακόμη εκδρομή μνήμης και τιμής σ' εκείνους τους ηρωικούς υπερασπιστές που η θυσία τους παρέμενε άγνωστη στον πολύ κόσμο.  Μα όσο κι αν έψαξα δεν κατάφερα να βρω τίποτα απολύτως.  Ένα σκοτεινό πέπλο σκέπαζε τις ιστορίες εκείνες, λες και ποτέ δεν υπήρξαν.

    Απογοητεύτηκα.  Άλλες εκδρομές κι άλλες προτεραιότητες τράβηξαν την προσοχή μου.  Μέχρι που το καλοκαίρι του 2017, κάτω από τον καλοκαιρινό ήλιο της Νάξου, η επιθυμία μας για λίγη βουνίσια δροσιά αλλά κι οι αναπολήσεις παλαιότερων εξορμήσεων, πυροδότησαν τα ξεχασμένα εκείνα σχέδια για τα Οχυρά.  Κι όσο το συζητούσαμε τόσο πιο συναρπαστική μας φαίνονταν η ιδέα.  Γιατί όχι;  Ας το ξαναπροσπαθήσουμε.

    Επιστρέφοντας στην Αθήνα, μια απρόσμενη έκπληξη με περίμενε.  Με μια και μόνο πληκτρολόγηση ανακάλυψα πακτωλό πληροφοριών.  Χάρτες, φωτογραφίες, βίντεο, ιστορικά στοιχεία κι οδοιπορικά πρόσφεραν ό,τι χρειαζόμασταν προκειμένου να οργανώσουμε την δικιά μας εκδρομή μνήμης.  Μα τι άραγε είχε αλλάξει μέσα στα δέκα χρόνια που πέρασαν;  Αναρωτήθηκα, αλλά βρήκα γρήγορα την απάντηση.

    Αμέσως μετά τη λήξη του Β' Παγκόσμιου Πόλεμου τα λαβωμένα οχυρά επισκευάστηκαν από τον Ελληνικό Στρατό κι άρχισαν να χρησιμοποιούνται και πάλι για την φύλαξη των συνόρων αυτή τη φορά από την Βουλγαρική απειλή.  Κοντά τους νέα στρατόπεδα και νέες εγκαταστάσεις δημιουργήθηκαν στην επιφάνεια του εδάφους προκειμένου να στεγάσουν τις καινούριες ανάγκες, ενώ ταυτόχρονα, ολόκληρη η περιοχή γύρω από τα σύνορα στρατιωτικοποιήθηκε και μετατράπηκε σε ΑΖ (Απαγορευμένη Ζώνη).  Άγκιστρο, Προμαχώνας, Σιδηρόκαστρο, Αχλαδοχώρι, Νευροκόπι ήταν απροσπέλαστα μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του '90.  Για 50 ολόκληρα χρόνια μετά τη λήξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου όλο το υλικό που αφορούσε τα Οχυρά θεωρούνταν διαβαθμισμένο και καμιά πληροφορία δεν ήταν διαθέσιμη στο κοινό και ως γνωστόν, ο στρατός είναι πάντα δυσκίνητος, διστακτικός κι απρόθυμος όταν πρόκειται για πληροφορίες.

    Το σκηνικό άλλαξε μόνον μετά την είσοδο της Βουλγαρίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση και την εκ μέρους της υπογραφή των σχετικών διακρατικών συμφωνιών που έδιναν ένα τυπικό τέλος σε μια μακροχρόνια τεταμένη κατάσταση κακών σχέσεων μεταξύ των δυο χωρών.  Έτσι, ακόμη και μετά την αποστρατιωτικοποίηση των συνόρων μας με την Βουλγαρία, μόνον ύστερα από έντονες προσπάθειες ντόπιων που ήθελαν να διατηρήσουν και να διαδώσουν την σύγχρονη ιστορία του τόπου τους άρχισαν να ερευνώνται συμβάντα και περιστατικά, να τεκμηριώνονται τοποθεσίες, να γίνονται ανασκαφές, να αποτυπώνονται τα κτίρια και τα έργα των οχυρών, να καταγράφονται τα ιστορικά γεγονότα κι οι μαρτυρίες υπερασπιστών και να έρχονται αργά αργά στο φως μύθοι και πραγματικότητες

    Τα περισσότερα από τα οχυρά της Γραμμής Μεταξά επλήγησαν σοβαρά κι έπαθαν κάποιες ζημιές κατά τη διάρκεια των βομβαρδισμών και των σφοδρών μαχών με τους Γερμανούς κατά τη διάρκεια της μεγάλης επίθεσής τους εναντίον της Ελλάδας τον Απρίλιο του 1941, όμως τις περισσότερες και πιο βαριές καταστροφές τις έπαθαν αργότερα, από τον βανδαλισμό, την λεηλασία και τις άνανδρες ανατινάξεις που έκαναν τα Βουλγαρικά κατοχικά στρατεύματα τοποθετώντας εκρηκτικά μέσα στις στοές κατά τη διάρκεια της Βουλγαρικής κατοχής της Ανατολικής Μακεδονίας.  Με έκπληξη όμως ανακάλυψαν πως όσο κι αν προσπαθούσαν, ήταν εντελώς αδύνατον να τα καταστρέψουν αφού λόγω της στιβαρής τους κατασκευής τα εκρηκτικά που θα χρειάζονταν θα κόστιζαν τρεις φορές τον προϋπολογισμό του φτωχού τους κράτους τους !  Έτσι εγκατέλειψαν αυτό τους το σχέδιο κι αρκέστηκαν στο πλιάτσικο.

    Κάνοντας λοιπόν την δικιά μου μικρή έρευνα, γρήγορα ανακάλυψα κάτι ακόμα.  Τα οχυρά της Γραμμής Μεταξά δεν ήταν ούτε ένα, ούτε δύο, ούτε δέκα, παρά είκοσι ένα ολόκληρα υπόγεια "χωριά" ικανά να φιλοξενήσουν από εκατόν πενήντα αξιωματικούς κι άντρες το μικρότερο έως και χίλιους πεντακόσιους το μεγαλύτερο !  Είκοσι ένα λαβυρινθώδη υπόγεια οχυρά θαμμένα μέχρι και τρακόσια μέτρα βαθιά στην Μακεδονική γη με κάθε είδους πολυβολεία, παρατηρητήρια, μυστικές εξόδους, βοηθητικά κτίρια, ηλεκτρικό, νερό, αποχετευτικό, τηλεπικοινωνίες, μαγειρεία, ιατρεία, ακόμη και πλήρη χειρουργεία καθώς και κάθε είδους αποθήκες, γραφεία αξιωματικών και θαλάμους.

    Είκοσι ένα υπόγεια οχυρά που απλώνονταν σε στοές, και γαλαρίες συνολικού μήκους πάνω από σαράντα δύο χιλιόμετρα και καταφυγίων στρατηγικά απλωμένες κατά μήκος της συνοριογραμμής από την λίμνη Δοϊράνη στη κεντρική Μακεδονία μέχρι την Κομοτηνή.

 

Το μεγαλύτερο τεχνικό έργο που έγινε ποτέ στην σύγχρονη Ελλάδα.

    Σχεδιασμένο 100% από Έλληνες τεχνικούς, μηχανικούς του στρατού και καθηγητές του Πολυτεχνείου, κατασκευασμένο 100% από Ελληνικά χέρια με την υποστήριξη Ελληνικών εταιρειών της εποχής που προσέφεραν υλικά και τεχνογνωσία.  Κι αν κάποιος απορεί για το κόστος του τιτάνιου αυτού έργου, έχει υπολογιστεί στο ιλιγγιώδες για τα Ελληνικά δεδομένα ποσό των 58,5 δις ευρώ σε σημερινά χρήματα!  Μέσα σε τριάμισι μόλις χρόνια, από τον Νοέμβριο του '36 μέχρι τον Ιούλιο του '40, κατασκευάστηκαν με απόλυτη μυστικότητα, κυριολεκτικά κάτω από τη μύτη της Γερμανικής και της Βουλγαρικής κατασκοπείας είκοσι τέσσερεις χιλιάδες μέτρα,υπόγειων στοών και δεκατρείς χιλιάδες μέτρα υπόγειων καταφυγίων και θαλάμων με την αξίνα, το χειροτρύπανο και τον δυναμίτη.

    Κατά ομολογία μάλιστα των ίδιων των Γερμανών αξιωματούχων που είχαν κατατροπώσει πολλά παρόμοια οχυρωματικά έργα στη Γραμμή Μαζινό στη Γαλλία, στη γραμμή Ντεβέζ στο Βέλγιο, στη γραμμή Μαννερχάιμ στην Φινλανδία κι αργότερα στη Γραμμή Στάλιν στα εδάφη της Ουκρανίας και της Λευκορωσίας τα Ελληνικά οχυρά της Γραμμής Μεταξά ήταν τα πλέον αξιόμαχα, πλήρως λειτουργικά, απόλυτα καμουφλαρισμένα κι αόρατα κι πάνω απ' όλα θωρακισμένα με οπλισμένο σκυρόδεμα που σε πολλά σημεία έφτανε τα δύο μέτρα πάχος και τα καθιστούσε άτρωτα ακόμα και στους αεροπορικούς βομβαρδισμούς των Στούκας ή τα εκρηκτικά που επιχείρησαν να τοποθετήσουν στα κελύφη τους.

    Και να σκεφτεί κανείς πως για τα δεκαεπτά χιλιόμετρα των πρώτων στοών του ΜΕΤΡΟ της Αθήνας χρειάστηκαν σχεδόν εννέα χρόνια με τα πιο σύγχρονα μηχανήματα.  Κι αν αυτό ακούγεται τεράστιο, ο συνολικός σχεδιασμός ήταν κάτι παραπάνω από γιγάντιος!  Ταυτόχρονα με την κατασκευή των οχυρών επισκευάστηκαν στην ίδια περιοχή ενενήντα δύο χιλιόμετρα παλαιών δρόμων, διανοίχτηκαν εκατόν δεκαπέντε χιλιόμετρα νέων και κατασκευάστηκε μια νέα σιδηροδρομική γραμμή με πρωταρχικό στόχο να προσφέρουν κάλυψη στα ίχνη που αναγκαστικά θα άφηνε πίσω της η κατασκευή των οχυρών.  Αμέτρητοι τόνοι μπάζων μεταφέρονταν κρυφά και σκορπίζονταν μακρυά από τα οχυρωματικά έργα.  Φτέρες φυτεύονταν μέσα στη νύχτα και ξερά φύλλα σκέπαζαν τα φρεσκοσκαμμένα χώματα.

    Σχεδόν τρία εκατομμύρια μεροκάματα πραγματοποιήθηκαν από χιλιάδες εργάτες, από τα νησιά και τη νότια Ελλάδα, που μεταφέρονταν από τις πατρίδες τους κρυφά μέσα στη νύχτα, με κλειστά βαγόνια τρένων και κλειστά φορτηγά, ώστε να μην γνωρίζουν που ακριβώς πάνε πιστεύοντας πως δούλευαν σε μεταλλεία χρυσού στην Αλεξανδρούπολη.  Κι από τα εικοσιένα οχυρά οι εχθροί γνώριζαν την ακριβή θέση μόνο ενός, το οποίο και σφυροκόπησαν ανελέητα μέχρι που το κατέλαβαν διοχετεύοντας αέρια και φλεγόμενη βενζίνη στις στοές του.  Αλλά αυτά θα πούμε στη συνέχεια.

Το πλάνο μας.

    Ξεκινήσαμε με το φιλόδοξο σχέδιο να επισκεφτούμε μέσα σε δέκα μέρες τα δεκαεννέα οχυρά που βρίσκονταν στην Μακεδονία αφήνοντας τα δύο της Θράκης για μια επόμενη εξόρμηση.  Αλλά παρά τις φιλότιμες προσπάθειες δεν καταφέραμε παρά να καλύψουμε μόλις τα πρώτα οκτώ.  Αυτή η ΜΕΦΕ (ΜΕγάλη Φθινοπωρινή Εκδρομή) ήταν σίγουρα πιο φιλόδοξη και πιο ξεχωριστή από κάθε άλλη.  Πολυδιάστατη, με υπέροχα τοπία, χρώματα και θέες που έκοβαν την ανάσα, δύσκολους αχαρτογράφητους δρόμους, πολύ περπάτημα, αναζητήσεις κι εξερευνήσεις, αλλά και μουσεία, λουτρά, ιστορία και πολλή βροχή!

    Για πρώτη ίσως φορά το οδήγημα δεν ήταν αυτοσκοπός αλλά ένας απαραίτητος συνδετικός κρίκος μιας αλληλουχίας τόπων, ιστορικών γεγονότων και μνήμης.  Κι όμως!  Οι περισσότερες διαδρομές ήταν παραπάνω από συναρπαστικές αφού έγιναν σε εγκαταλελειμμένους χωματόδρομους που σε πολλές περιπτώσεις είχαν να πατηθούν πολλά πολλά χρόνια όπως μαρτυρούσε η οργιώδης βλάστηση που τους διεκδικούσε επίμονα και πιεστικά.

Ημέρα 1η: Σάββατο 21-10-2017

(Αττική - Καστανούσα)

 

    Ξεκινήσαμε ανεξάρτητα ώστε να μπορέσει ο καθένας από εμάς να ορίσει τον δικό του χρόνο και ρυθμό μιας και το σημείο συνάντησης απείχε από την Αθήνα 620 χλμ. δηλαδή σχεδόν 10 ώρες αν υπολογίσει κανείς τις σχετικά μικρές ταχύτητες που μπορούν να αναπτύξουν τα τετρακίνητα.

Πλησιάζοντας την Καστανούσα.   Αν εξαιρέσουμε το G, είμασταν μια κανονική παρέλαση μοντέλων της TOYOTA ...

 

    Συναντηθήκαμε λοιπόν στο χωριό Καστανούσα έξω από το Κιλκίς και το πρώτο βράδυ κατασκηνώσαμε κοντά σ’ ένα όμορφο παραδοσιακό πέτρινο κτίριο, δίπλα σε μια πέτρινη βρύση, κάτω από αιωνόβια πλατάνια με χρυσοκόκκινα φύλλα που ακροβατούσαν στο φύσημα του ανέμου.

    Μοιραστήκαμε το υπέροχο καταπράσινο λιβάδι με μια ολιγάριθμη αγέλη πανέμορφων, μικρόσωμων άγριων αλόγων που παρακολουθούσαν με ενδιαφέρον από απόσταση ασφαλείας κάθε μας κίνηση.

Η παλιά εκκλησία του Αγ. Πνεύματος στην κατασκήνωσή μας.

 

    Στήσαμε στα γρήγορα τις σκηνές μας κι ετοιμάσαμε το βραδινό μας. Μα με το που έπεσε το πρώτο σκοταδάκι και πριν καλά καλά προλάβουμε να σβήσουμε τους φακούς μας και να απολαύσουμε τον υπέροχο βραδινό ουρανό, το πέτρινο κτίριο ... ζωντάνεψε ξαφνικά!

    Είχαμε κατασκηνώσει στο χωράφι που βρίσκονταν μπροστά από το πολιτιστικό κέντρο του χωριού, όπου την επόμενη μέρα θα γινόταν η γιορτή κάστανου!

    Οι διοργανωτές ήρθαν από βραδύς για να δοκιμάσουν τα ηλεκτρολογικά και να κουβαλήσουν κάποια πράγματα, αλλά ευτυχώς δεν ενοχλήθηκαν από την παρουσία μας. Το αντίθετο μάλιστα, ευγενέστατοι και ευδιάθετοι, μας προσκάλεσαν και κι εμάς.

Ιδανικός χώρος για διανυκτέρευση.

 

    Το μόνο που μας ζήτησαν ήταν να μαζέψουμε νωρίς το πρωί τις σκηνές μας, πράγμα που έτσι κι αλλιώς θα κάναμε. Μα φεύγοντας άφησαν αναμμένους όλη τη νύκτα τέσσερεις τεράστιους ποδοσφαιρικούς προβολείς που έκαναν την νύχτα μέρα.

Καμιά φορά δεν λειτουργούν καλά”, μας είπαν. “Θα μείνουν αναμμένοι από σήμερα ώστε να είμαστε σίγουροι πως δεν θα πάει κάτι στραβά αύριο”.

    Περίεργος τρόπος να αντιμετωπίζει κανείς μια πιθανή δυσλειτουργία, αλλά οι προβολείς έμειναν αναμμένοι.

Αντίο μαγεία ...

    Μετακινήσαμε τ’ αυτοκίνητα ώστε να σκιάζονται οι σκηνές και αφήσαμε την νυχτερινή παρατήρηση τ’ ουρανού για το επόμενο βράδυ.

Ο γιατρός εγκρίνει το camp.

 

Χάρτης 1ης μέρας, χιλιόμετρα: 630

 

 

Ημέρα 2η: Κυριακή 22-10-2017

(Καστανούσα - Καταφύγιο ΕΟΠΣ Μπέλες 1777)

 

    Ξυπνήσαμε νωρίς.  Θέλαμε να ξεκινήσουμε το συντομότερο.  Το βουνό μας καλούσε.

    Κι ενώ μαζεύαμε τις σκηνές μας άρχισαν να καταφθάνουν κι οι πρώτοι πανηγυριώτες.  Φορτηγά, φορτηγάκια, αγροτικά, κούρσες, μηχανάκια τρακτέρ.

    Κάποιοι ξεκίνησαν να ξεφορτώνουν και να στήνουν εκατοντάδες πλαστικές καρέκλες και τραπέζια πάνω στο χορτάρι.  Μετά ήρθε η κάβα, τα στερεοφωνικά, η ηχητική εγκατάσταση για τους οργανοπαίχτες κι οι πλανόδιοι μικροπωλητές άρχισαν να στήνουν κι αυτοί τους δικούς τους πάγκους κατά μήκους του δρόμου.

Το παλιό σχολειό της Καστανούσας.

 

    Το πέτρινα κτίριο ξύπνησε κι αυτό, άνοιξε τις πόρτες και τα παράθυρά του. Μέσα του φιλοξενούσε ένα μικρούλι αλλά ενδιαφέρον μουσείο λαϊκής παράδοσης.  Το επισκεφτήκαμε με περιέργεια.

    Μας κάλεσαν και πάλι να πάρουμε μέρος στη γιορτή αλλά εμείς είχαμε τα δικά μας σχέδια και δεν κρατιόμασταν!

Το παλιό σχολειό της Καστανούσας, τώρα πλέον πολιτιστικό κέντρο - λαογραφικό μουσείο.

 

    Ξεκινήσαμε να σκαρφαλώνουμε στο όρος Μπέλες κι εντυπωσιαστήκαμε αμέσως από την παρθένα ομορφιά του φθινοπωρινού τοπίου.

    Οι απότομες κατάφυτες πλαγιές όπως τις βλέπαμε από τα χαμηλά δεν μαρτυρούσαν με τίποτα ούτε τη ζωντάνια ούτε την ποικιλία της βλάστησης.

    Φυλλοβόλες δρύες φορτωμένες μ' ολόκληρη τη γκάμα του κίτρινου, του πορτοκαλί, του χρυσού και του κόκκινου, αιωνόβια βαθυπράσινα έλατα και ερυθρελάτη, γέρικα πλατάνια που έριχναν τα γερασμένα καστανά τους τα φύλλα σε ρέματα και πηγές.

Δυτικό Μπέλες.

 

    Ένα δάσος ολοζώντανο, που μας υποδέχτηκε φορώντας τα καλά του, με τους δρόμους του στρωμένους με τα ομορφότερα και πολυτιμότερα χαλιά του, κεντημένα με πορφύρα και χρυσάφι.

    Ένα δάσος που πρόσφερε καταφύγιο σ' ένα σωρό πουλιά που προτιμούσαν τη ψύχρα και τη φρεσκάδα του δάσους σαν αντιστάθμισμα της υγρής μονοτονίας της λίμνης Κερκίνης που στραπτάλιζε στους πρόποδές του μόνιμα στεφανωμένη με το στέμμα της υγρασίας και της ομίχλης.

Πανδαισία χρωμάτων.

 

Από το πρώτο κιόλας χιλιόμετρο πέσαμε σε γερή και σαθρή ανηφόρα.

 

Σύντομα ο δρόμος έγινε απροσπέλαστος από τα βαθειά νεροφαγώματα.

 

Απαραίτητη η αναστροφή κι η αναζήτηση εναλλακτικής ... εύκολο να το λες!

 

Ευκαιρία για ξεμούδιασμα.

 

Στάση καθοδόν για το Π9.

 

Στο πολυβολείο Π9

 

    Πρώτη επαφή με τα οχυρωματικά έργα της Γραμμής Μεταξά ήταν το πολυβολείο Π9.

    Τρυπώσαμε σε έναν πυκνοδασωμένο δρόμο που μας οδήγησε ακριβώς στην είδοδο του πολυβολείου.  Ενα επιφανειακό "δωματιάκι" 'οχι μεγαλύτερο από 2x2.

    Εκτός από τα 21 οχυρά της άμυνας, είχαν επίσης κατασκευασθεί στο όρος Μπέλες, 10 πολυβολεία Π1 - Π10 στο Μπέλες για την υποστήριξη της άμυνας των οχυρών.  Αρχίζοντας από το Οχυρό Ποποτλίβιτσα και φτάνοντας δυτικά σχεδόν μέχρι την λίμνη Δοϊράνη.

    Σκοπός τους ήταν να καθυστερήσουν τον εισβολέα που θα επιχειρούσε να περάσει πάνω από το βουνό, συμπληρώνοντας την γραμμή άμυνας.

Στο Π9.

 

    Το Π9 βρίσκεται στην τοποθεσία Γερμανική Βρύση και είναι εύκολα προσβάσιμο οδικώς.  Ηταν το πρώτο που έίχαμε την ευκαιρία να το εξερευνήσουμε.

    Δεν έχουμε εντοπίσει ιστορικά στοιχεία για την δράση του κατά τον Β.Π.Π.

Στο Π9.

 

Η σκουριασμένη πόρτα.

 

O έστορας πολυβόλου περιμένει.

 

Ο Dr. Format ενθουσιασμένος με την ανακάλυψη.

 

Η σκουριά σμιλεύει ανελέητα το γωνιόμετρο.

 

Το διπλό Π9 έχει ανακαινιστεί μετά τον πόλεμο.

 

Η θυρίδα του πολυβόλου.

 

 

"Αχλάδι σε σιρόπι - ΚΟΛΙΝΔΡΟΣ".  Ποιός να ξέρει από πότε βρίσκεται εκεί.

 

 

Η συνέχεια . . .